"Babae na" o "Babaeng", "Dalagita na" o "Dalagitang"?

"BABAE NA" O "BABAENG", "DALAGITA NA" O "DALAGITANG"?

Maikling sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Sa pahayagang Pilipino Star Ngayon (PSN) na may petsang Mayo 17, 2024, may dalawang pamagat ng balita o artikulong nakakuha ng aking atensyon. Ang una ay may pamagat na "Babae na maraming pinaretoke para gumanda, tumunog sa airport scanner ang mga 'turnilyo' sa kanyang mukha", pahina 5. Ang ikalawa ay may pamagat na "Dalagita na nais kumalas sa nobyo, pinatay" na nasa pahina 9..

Hindi ko na tatalakayin ang nilalaman ng balita, kundi ang paggamit ng sumulat sa pang-angkop na "na" at "ng".

Parang hindi Pinoy o marahil ay gumamit ng google translate o artificial intelligence (AI) ang nagsalin ng pamagat ng unang artikulo. Makiikita mo agad ito sa "Babae na" na dapat ay "Babaeng" kung Pinoy talaga ang sumulat. Mas maayos na pamagat ay "Babaeng maraming pinaretoke para gumanda..." O mas mainam pa, "Babaeng maraming pinaretoke upang gumanda..."

Marahil ay Pinoy naman ang nagsulat ng ikalawang artikulo dahil ang lunan ng pinangyarihan ng balita ay Tanauan City sa Batangas, subalit parang isinalin din lang ang balitang marahil ang orihinal ay nasa wikang Ingles. Dahil kung Pinoy talaga ang manunulat nito, dapat ang pamagat ay "Dalagang nais kumalas sa nobyo, pinatay."

Sa google translate ay hindi niya kayang magsalin ng "Babaeng... at "Dalagang..." dahil nga verbatim o word by word ito nagsasalin, kaya masasabi mong Barok ang pagkakasalin.

Magandang sangguniin natin ang Balarila ng Wikang Pambansa ni Lope K. Santos, sa Kabanata IX. Ang mga Pang-angkop, pahina 105-107. 

(a) Kapag ang unang salita'y nagtatapos sa katinig, maliban sa n, anyong "na" ang ginagamit, at isinusulat nang hiwalay.

masipag na tao

pag-ibig na nabigo

sumusulat na madalas

(b) Kapag ang huling titik ng unang salita ay patinig, anyong "ng" ang ikinakabit sa hulihan ng tinurang salita. Halimbawa:

masayang mukha (hindi masaya na mukha)

ugaling pangit (hindi ugali na pangit)

tayong mga Pilipino (hindi tayo na mga Pilipino)

(K) Kapag titik n ang huling titik, anyong g ang ikinakabit.

mahinahong magsalita (hindi mahinahon na magsalita)

bayang magiliw (hindi bayan na magiliw)

kabuhayang maralita (hindi kabuhayan na maralita)

Kaya nga ang pamagat ng dalawang artikulo ay hindi maayos, dahil dapat mas ginamit ang "Babaeng..." imbes na "babae na..." at "Dalagitang..." at hindi "Dalagita na..."

May sinabi pa si LKS hinggil dito, sa pahina 107, "Subalit ang mga kalayaang ito ay karaniwang di nagpapakilala ng kalinisan ng pananalita; kaya't hangga't maiiwasan ay di dapat gamitin ng nagsasalita, sumusulat o tumutula, kundi kung totoo na lamang kailangan o siyang nababagay kaysa sa himig ng pagsasalita."

Kumatha ako ng tula hinggil sa usaping ito"

HINGGIL SA PAMAGAT NG BALITA

may napuna akong dalawang barok na titulo

sa iisang diyaryo, lalo sa paggamit nito

ng "na" imbes idikit ang "ng" sa unang salita

tulad ng "babae na" imbes "babaeng" na tama

dapat inaaral ng mismong mga nagsusulat

ang balarila natin lalo't kita sa pamagat

kung barok o hindi, kung salin iyon mula google

o isinalin ng A.I., dapat ito'y mapigil

bagamat wikang pambansa'y tuluyang umuunlad

ay huwag hayaan ang mga barok na palakad

tulad ng gamit ng "kina" na ginagawang "kila"

huwag magsawang punahin ang maling nakikita

05.17.2024

* mga litrato'y kuha ng may-akda

Bagong balita

BAGONG BALITA

balita pa bang matatawag ang lumang balita?

o dapat bang bawat balita ay laging sariwa?

dapat bang mga balita'y maigsi o mahaba?

paano dapat mabilis ipabatid sa madla?

may kasabihan nga tayong "may pakpak ang balita,

may tainga ang lupa" ito man ay isyu ng dukha,

ng kawatan sa gobyerno, ng burgesyang kuhila,

ng aksidente, kamatayan, buhay ng dakila

iyang balita'y "history in a hurry", ika nga

anong nangyayari sa loob at labas ng bansa

kasaysayang isinusulat, inilalathala,

isinasahimpapawid, pasa-pasa sa madla

tiyakin lamang nating bawat balita ay tama

at di kumalat ang halibyong o pekeng balita

- gregoriovbituinjr.

05.16.2024

* litrato mula sa app game na Word Connect

Ako'y abang makata

AKO'Y ABANG MAKATA

ako'y abang makata

tinutula'y pangmadla

para sa kapwa dukha

at uring manggagawa

adhika'y ilarawan

ang adhika sa bayan

na sa pamamagitan

ng sukat at tugmaan

ay maitataguyod

ang saknong at taludtod

na kinakathang lugod

bagamat walang sahod

makatang kapitbisig

sa dukhang di palupig

na marunong tumindig

sa wasto't nakikinig

tulad ng pangangahas

maitayo ang patas

at lipunang parehas

na puso ang nag-atas

- gregoriovbituinjr.

05.16.2024

Silang bumubuhay sa lipunan

SILANG BUMUBUHAY SA LIPUNAN

samutsaring manggagawa

kakarampot lang ang sahod

kung saan-saan sa bansa

makikitang todo kayod

at tunay na nagsisikap

sa trabaho'y nagpapagal

upang kamtin ang pangarap

na anak ay mapag-aral

sweldo man nila'y kaunti

malaki ang ambag nila

upang bansa'y manatili't

lumago ang ekonomya

tanging nais kong sabihin

obrero ang bumubuhay

sa bansa't sa mundo natin

sa kanila'y pagpupugay!

- gregoriovbituinjr.

05.15.2024

Titisan

TITISAN

anong gagawin sa mga lata

matapos sardinas ay ulamin

mga lata'y ibabasura na?

o sa lata tayo'y may gagawin?

sabi nila, tayo'y magresiklo

huwag basta tapon dito't doon

kaya naisip sa latang ito

gawing ashtray o titisan iyon

ang lagayan ng titis ng yosi

ay tulong na sa kapaligiran

upang paligid ay di dumumi

munting proyekto man ang titisan

nang di basta ikalat sa sahig

ang titis na di nila mawalis

sana sa atin ay may duminig

kahit nagyoyosi pa'y mainis

- gregoriovbituinjr.

05.14.2024

Xanadu

XANADU

Maikling sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

May awitin noon si Olivia Newton-John na ang pamagat ay Xanadu. Pamilyar pa ako hanggang ngayon sa tono ng nasabing awit.

Hanggang sa mabili ko sa Fully Booked ang aklat na Khubilai Khan, Lord of Xanadu, Emperor of China, na inakda ni Jonathan Clements.

Binalikan ko ang liriko ng awit. Narito ang ilang talata:

A place where nobody dared to go

The love that we came to know

They call it Xanadu (it takes your breath and it'll leave you blind)

And now, open your eyes and see

What we have made is real

We are in Xanadu (you dream of it, we offer you)

A million lights are dancing and there you are, a shooting star

An everlasting world and you're here with me, eternally

Xanadu, Xanadu

(Now we are here) in Xanadu

Isinalin ko ito sa wikang Filipino:

Isang lugar kung saan walang nangahas pumunta

Ang pag-ibig na ating nabatid

Tinatawag nila iyong Xanadu (tangay nito ang iyong hininga't iiwan kang bulag)

At ngayon, buksan mo ang iyong mga mata at tingnan

Kung ginawa natin ay totoo

Tayo'y nasa Xanadu (pinangarap mo ito, iniaalok namin sa iyo)

Isang milyong ilaw ang sumasayaw at narito ka, isang bulalakaw

Isang mundong walang hanggan at narito ka sa piling ko, magpakailanman

Xanadu, Xanadu

(Narito na tayo ngayon) sa Xanadu

Tila baga ang Xanadu na tinutukoy sa awit ay isang paraiso ng pag-ibig na walang nangahas magpunta dahil marahil malayo sa tunay na daigdig. O kaya'y isang lungsod ng mga ilaw na nasa kalawakan.

Subalit ang apo ni Genghis Khan, pinuno ng Mongolia noon, na si Khubilai Khan, ayon sa aklat na nabili ko, ay Lord of Xanadu, Emperor of China, o Panginoon ng Xanadu, Emperador ng Tsina. Nasa loob ba ng Tsina ang Xanadu, o nasa katabing lugar nitong Mongolia?

Naging duguan ba ang lupa ng Xanadu dahil sa pananakop nina Genghis Khan, at sumunod ay ang kanyang apong si Khubilai Khan? Sa awit, ang Xanadu ay isang lugar na hindi mapuntahan. Marahil, dahil ba isa na itong malawak na sementeryo na kayraming pinaslang ang hukbong pinamunuan ni Khubilai Khan? Ano ang itsura ng Xanadu ni Khubilai Khan?

Ayon sa Wikipedia (https://en.wikipedia.org/wiki/Xanadu), Xanadu may refer to: Shangdu, the summer capital of Yuan dynasty ruled by Khubilai Khaan, grandson of Genghis Khaan.

- a metaphor for opulence or an idyllic place, based upon Samuel Taylor Coleridge's description of Shangdu in his poem Kubla Khan

(Ang Xanadu ay maaaring tungkol sa: Shangdu, ang summer capital ng Yuan dynasty na pinamumunuan ni Khubilai Khaan, apo ni Genghis Khaan.

- isang metapora para sa karangyaan o isang lugar na may kaaya-ayang pamumuhay, batay sa paglalarawan ni Samuel Taylor Coleridge sa Shangdu sa kanyang tulang Kubla Khan

Ayon muli sa Wikipedia (https://en.wikipedia.org/wiki/Shangdu): Ang Xanadu o Shangdu ay matatagpuan sa kasalukuyang Zhenglan Banner, sa loob ng Mongolia. Noong Hunyo 2012, ginawa itong World Heritage Site para sa makasaysayang kahalagahan nito at para sa kakaibang paghahalo ng kulturang Mongolyano at Tsino.

Inilarawan din ito ng makatang si Samuel Taylor Coleridge sa kanyang tulang Kubla Khan, na ang unang talata ay ito:

In Xanadu did Kubla Khan

A stately pleasure-dome decree:

Where Alph, the sacred river, ran

Through caverns measureless to man

Down to a sunless sea.

So twice five miles of fertile ground

With walls and towers were girdled round;

And here were gardens bright with sinuous rills

Where blossom'd many an incense-bearing tree;

And here were forests ancient as the hills,

Enfolding sunny spots of greenery.

Balak kong isalin sa wikang Filipino ang buong tula ni Coleridge na nasa limampu't apat na taludtod. Subalit hindi pa magawa ngayon. Gayunpaman, nakahilera na ito sa aking mga planong tulang salin.

Sa ngayon, nais ko munang kumatha ng tula hinggil sa Xanadu:

XANADU

isang awiting narinig noon

inawit ni Olivia Newton-John

nakahahalinang dinggin iyon

pagkat mapapaindak ka roon

ang Xanadu'y isang lugar pala

tawag din ay Shangdu sa Mongolia

doon si Kubla Khan nakilala

at si Genghis Khan ay lolo niya

nakabili nga ako ng libro

naakit na ako ng titulo

ang "Khubilai Khan, Lord of Xanadu"

aba'y Xanadu, pamilyar ako

babasahin ko ang talambuhay

ni Khubilai Khan, at magninilay

ang Xanadu ba kung malalakbay

ay mapuntahan ko kayang tunay?

05.13.2024

Ang bisyo ko'y dyaryo

ANG BISYO KO'Y DYARYO

wala akong bisyo tulad ng toma't yosi

ngunit araw-araw gumagastos ng bente

pesos sa mga dyaryong Pang-Masa't Abante

pag isa'y wala, Bulgar ipapalit dini

tumatagay din minsan kapag may okasyon

buti pa ang dyaryo't may mga ulat doon

ano na bang nangyayari sa bansa ngayon?

anong isyung pambayan ang di mo malulon?

balita, tsismis, kasaysayan, kaalaman

mayroon ding nobelang sinusubaybayan

hanap-salita at krosword, palaisipan

aritmetik at sudoku, palatambilang

tulad ng aklat, sa dyaryo na rin naadik

may socmed man, uso pa rin ang natititik

kaya bente pesos ay nakahandang salik

upang dyaryo'y bilhing walang patumpik-tumpik

- gregoriovbituinjr.

05.13.2024